background

A.Vogel Plantenecyclopedie

Betula pendula ROTH

Ruwe berk

Geschiedenis

-Ruwe-berk

De berk beheerste samen met de esp het landschapsbeeld van de op de ijstijd volgende vegetatieperiode. Hij is tevens de in het noorden verst doorgedrongen houtplant en een typische karakterboom in de door Germanen en Slaven bewoonde landen. Zijn Duitse naam "Birke" bevat het Indo-Germaanse woord bharg en het Gotische bairths, dat "glanzen", "licht zijn" betekent en waarschijnlijk op de witte boomschors betrekking heeft. Daaruit zijn de noordelijke namen bircha, biriha en bjork ontstaan. De wetenschappelijke benaming betula is niet afkomstig uit het Latijn, maar uit het Keltisch en stamt af van de lettergreep betu, beth. Shakespeare's MacBeth betekent "zoon van de berk". Het Hebreeuwse beth betekent "huis", vgl. Bethlehem, Elisabeth enz.
Bij de Kelten stond de berk in hoog aanzien. Hij was de boom van de inwijding. De druïden weidden hun scholen in met een berkentwijg en dauw. De berk is de eerste boom op de Keltische boomkalender en staat voor de tijd van 24 december tot 20 januari. De Kelten eerden hem bovendien op 24 juni, drie dagen na de zomerzonnewende, een net zo belangrijke datum als 24 december, drie dagen na de winterzonnewende.
Ook in het Slavische en Germaanse volksgeloof speelt de berk al eeuwenlang een belangrijke rol. In de Walpurgisnacht, de nacht van 30 april op 1 mei heerst de heilige Walburga over heksen, geesten en demonen, die allemaal op een bezem van berkenhout naar de Blocken vliegen. De berkentwijg gold als levenstwijg. Men geloofde dat ziektes op de berk overgedragen konden worden ("roepingsplant/afklopplant"). In het Duitse volksgeloof wordt de berk als levensboom gezien, wat naar voren komt in bv. de traditie van de meibomen. Uit de 14 eeuw kennen we de vervaardiging van een aangename berkenwijn resp. berkenbier, een drank gemaakt van het uit de berk afgetapte gefermenteerd sap. Het elixer uit berkenhars geldt van oudsher als een versterkend voorjaarsdrankje.

Botanische kenmerken

de treurberk, B. pendula f. tristis.

De berk is een tot 30 m hoge boom, die ook struikachtig kan groeien. Hij wordt gekenmerkt door een sneeuwwitte schors, die meestal in horizontale banden afbladdert en getransformeerd wordt in een zwarte, steenharde bast, die kan reiken tot in de boomkruin. De takken zijn scherphoekig naar boven reikend, waarbij de zijtakken echter sterk overhangend zijn. De jonge twijgen zijn met dicht op elkaar staande wratachtige klieren bezet. De ruitvormige bladeren zijn in het voorjaar zeer licht en worden dan aan de bovenkant donker en aan de onderkant helder grijsgroen. Ze hebben een dubbel gezaagde rand en een opvallend dichte netvormige nervatuur. Zij zijn in tegenstelling tot de bladeren van B. pubescens onbehaard en aan beide kanten met dicht op elkaar staande klieren gestippeld. De mannelijke katjes hangen. Ze zijn langwerpig-cilindervormig en tot 10 cm lang. Hieruit waait de wind de fijne pollen op de vrouwelijke katjes, die gesteeld en cilindrisch zijn en slechts 2 tot 4 cm lang worden. Zij zijn eerst geelbruin. Later worden ze lichtbruin. De vruchtenschubben zijn bruinachtig.

De verschillende berkensoorten worden vaak door elkaar gehaald. De in het wild groeiende Betula pendula is in Midden-Europa niet erg variabel. Gecultiveerde vormen hebben vaak afwijkende groeivormen, bv. bij de treurberk, B. pendula f. tristis.
De bloeitijd is van april t/m mei.

Vindplaats

ruwe berk betula

De berk is inheems in Europa en Azië en gedijt van het Middellandse Zeegebied tot 65° noorderbreedte. Hij groeit op droge plaatsen in loof- en naaldbossen, op duinen of heide maar ook in veen- en moerasgebieden en prefereert turfachtige of zanderige grond, die bij voorkeur ijzerhoudend is. Verder stelt de berk weinig eisen en is hij ook voor vorst of droogte volkomen immuun. Als pionierboom kan hij onherbergzame plaatsen voor andere planten bewoonbaar maken. Hij is tot op 2000 m hoogte te vinden.

Verwerking

ruwe berk

A.Vogel/Bioforce gebruikt de verse berkenbladeren, die in het late voorjaar bij in het wild groeiende berken ingezameld worden. Zij worden klein gesneden en met alcohol tot een oertinctuur verwerkt. Zoals al bij Plinius vermeld werd, worden van de berk behalve de bladeren, de schors, de scheutpunten, het sap, de kool en het teer voor medische doeleinden gebruikt.


Latijnse naam

Betula pendula

Officiële naam

Berkenbladeren

Familie

Betulaceae

Berkenfamilie

Synoniemen

Betula alba L. p.p.

Betula lobulata KANITZ.

Betula verrucosa EHRH

Volksnamen

Gewone berk

Zilverberk

Treurberk

Hoe zit dat...?

Waarom ontstaan de beste ideeën onder de douche?
’s Morgens sta je op, je neemt een douche en … ineens bedenk je de oplossing voor het probleem waar je gisteren de hele dag over zat te piekeren! Waarom juist op dat moment?

Lees hier waarom!
Gratis Cinuforce neusspray (t.w.v. € 7,97) bij bestelling > € 20

Ontvang elke maand van A.Vogel tips voor een gezonde lifestyle.

tip

Ontvang maandelijks handige tips en weetjes over gezondheid en lifestyle.

Schrijf je nu in >